പാശ്ചാത്യ തത്വചിന്തയുടെ പിതാവ് എന്നാണ് സോക്രട്ടീസ് അറിയപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ രസകരമായ കാര്യം, അദ്ദേഹം സ്വന്തമായി ഒരു പുസ്തകം പോലും എഴുതിയിട്ടില്ല എന്നതാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യനായ പ്ലേറ്റോ എഴുതിയ കൃതികളിലൂടെയാണ് നമ്മൾ സോക്രട്ടീസിനെ അറിയുന്നത്.
സോക്രട്ടീസിനെ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും ബുദ്ധിമാനായി കണക്കാക്കുന്നതിന് പിന്നിൽ രസകരമായ ഒരു കഥയുണ്ട്.
ഏദൻസിലെ ഏറ്റവും ബുദ്ധിമാൻ - ഒരിക്കൽ സോക്രട്ടീസിന്റെ സുഹൃത്ത് 'ഡെൽഫിയിലെ ഒറക്കിളിനോട്' (ഗ്രീസിലെ ഒരു പ്രവചന കേന്ദ്രം) ചോദിച്ചു: "സോക്രട്ടീസിനേക്കാൾ അറിവുള്ളവർ ആരെങ്കിലും ഉണ്ടോ?" "ഇല്ല, സോക്രട്ടീസ് ആണ് ഏറ്റവും അറിവുള്ളവൻ" എന്നായിരുന്നു മറുപടി.
ഇത് കേട്ട സോക്രട്ടീസ് അത് വിശ്വസിച്ചില്ല. കാരണം, തനിക്ക് കാര്യമായിട്ട് ഒന്നും അറിയില്ല എന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് ഉറപ്പായിരുന്നു. ഇത് പരിശോധിക്കാൻ അദ്ദേഹം നാട്ടിലെ പ്രമുഖരായ പണ്ഡിതന്മാരെയും കവികളെയും രാഷ്ട്രീയക്കാരെയും പോയി കണ്ടു. അവരോട് നീതിയെക്കുറിച്ചും ധാർമ്മികതയെക്കുറിച്ചും ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിച്ചു.
സംസാരത്തിനൊടുവിൽ സോക്രട്ടീസിന് ഒരു കാര്യം മനസ്സിലായി: ഈ ആളുകൾക്ക് കാര്യമായിട്ടൊന്നും അറിയില്ല, പക്ഷേ എല്ലാം അറിയാം എന്ന അഹങ്കാരത്തിലാണ് അവർ ജീവിക്കുന്നത്.
അപ്പോൾ സോക്രട്ടീസ് താൻ എന്തുകൊണ്ടാണ് ബുദ്ധിമാനാകുന്നത് എന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞു. "അവർക്ക് ഒന്നും അറിയില്ല, പക്ഷേ എല്ലാം അറിയാം എന്ന് അവർ കരുതുന്നു. എനിക്കും ഒന്നും അറിയില്ല, പക്ഷേ എനിക്ക് ഒന്നും അറിയില്ല എന്ന കാര്യം എനിക്കറിയാം."
എനിക്കൊന്നുമറിയില്ല എന്ന് എനിക്കറിയാം (I know that I know nothing) ഇതാണ് സോക്രട്ടീസിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ പാഠം. ഇതിനെ 'ഇന്റലക്ച്വൽ ഹ്യൂമിലിറ്റി' (Intellectual Humility) അല്ലെങ്കിൽ വിജ്ഞാനപരമായ വിനയം എന്ന് വിളിക്കാം. നമ്മൾ പലപ്പോഴും കരുതുന്നത് നമുക്ക് എല്ലാം അറിയാം എന്നാണ്. എന്നാൽ പുതിയ കാര്യങ്ങൾ പഠിക്കാനുള്ള ആദ്യത്തെ പടി, നമുക്ക് അറിയില്ല എന്ന് സമ്മതിക്കലാണ്.
ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കുക സോക്രട്ടീസ് ജനങ്ങളെ ഉപദേശിച്ചില്ല, മറിച്ച് അവരോട് ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കുകയാണ് ചെയ്തത്. "എന്താണ് നീതി?", "എന്താണ് സത്യം?" തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങളിലൂടെ അദ്ദേഹം ആളുകളെ ചിന്തിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിച്ചു. ചോദ്യം ചെയ്ത് ശരി കണ്ടെത്തുന്ന ഈ രീതിയെ 'സോക്രാറ്റിക് മെത്തേഡ്' (Socratic Method) എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
നമ്മുടെ അറിവ് വളരെ പരിമിതമാണെന്നും, ഇനിയും ഏറെ പഠിക്കാനുണ്ടെന്നുമുള്ള തിരിച്ചറിവാണ് സോക്രട്ടീസ് നമുക്ക് നൽകുന്നത്.